Jak długo moje żagle pozostaną jak nowe - pytanie to często zadawane jest w momencie odbierania żagli z pracowni żaglomistrzowskiej. Odpowiedź wcale nie jest prosta. Dlaczego? Gdyż w dużej mierze nie zależy to od żaglowni. Pracownia żaglomistrzowska jest miejscem gdzie żagle powstają. Tutaj ich kariera rozpoczyna się, ale również i często kończy. To do żaglowni trafiają przetarte, podarte, czy po prostu mówiąc ogólnie - uszkodzone żagle. Źródło pochodzenia takich uszkodzeń w każdym przypadku jest dogłębnie analizowane. Można wskazać kilka ich przyczyn:

1) błąd na żaglowni podczas produkcji żagla
2) niewłaściwe użytkowanie żagli
3) utrata własności mechanicznych tkaniny żaglowej lub elementów uzbrojenia żagla (z reguły jedno i drugie) wskutek upływu czasu

Z powyższych przypadków, chcielibyśmy omówić ten drugi, mający naszym zdaniem największy wpływ na żywotność żagli. Błędy powstałe w procesie produkcji są łatwo wykrywalne już po pierwszym postawieniu żagla na jachcie i ich korekta na żaglowni jest natychmiastowa. Jeśli chodzi o utratę własności mechanicznych tkaniny to starzenie się żagla jest procesem nieuniknionym, choć można go przedłużyć, co sprowadza się do punktu drugiego.

Doświadczenie pokazuje, że sposób obchodzenia się z żaglami może znacznie przedłużyć lub skrócić im życie. Oczywiście, jednym z głównych czynników okresu "życia" żagli jest jakość materiału (a dokładnie rodzaj tkaniny) użytego do produkcji żagla i jakości wykonania żagla na żaglowni. W oparciu o doświadczenie przedstawiamy kilka uwag na temat tak bliski żeglarzom, jak pływanie "pod żaglami".

Rozważając właściwą obsługę żagli, mając na uwadze jak najdłuższe ich używanie, można wyodrębnić kilkanaście zasad, które powinny być przestrzegane. Można je podzielić na trzy główne obszary:

- przygotowanie jachtu i takielunku do żeglugi
- odpowiednie użytkowanie żagli na jachcie
- właściwe dbanie o żagle po pływaniu (składanie, przechowywanie, czyszczenie)

W każdym z tych obszarów znajduje się kilka do kilkunastu czynników mogących wydłużyć żywotność naszych żagli, a czasami wręcz uchronić przed natychmiastowym zniszczeniem. Jednakże nie starano się tutaj wypunktować wszystkich tych czynników w jakiejś określonej kolejności np. od najmniej do najbardziej ważnych. Naszym zdaniem, wszystkie one są równie ważne i powinno się ich przestrzegać niezależnie od nakładu pracy i efektów jakie można osiągnąć. Przestrzeganie poniżej podanych zasad uchroni Państwa od dodatkowych wydatków związanych z naprawą żagli i częstszą ich wymianą


PRZYGOTOWANIE JACHTU I TAKIELUNKU

- owinąć taśmą wszystkie zawleczki przetyczek i ostre krawędzie takich elementów wyposażenia i takielunku jak: wantowniki, sztagowniki, relingi, końce salingów i ich połączenia z masztem itp., które mogłyby przetrzeć lub rozedrzeć żagle. Zwrócić należy szczególną uwagę na przestrzeń w obrębie kosza dziobowego. Przy oklejaniu taśmą miejsc niebezpiecznych zwrócić uwagę aby taśma nie zachodziła na gwinty ściągaczy śrubowych;

- w przypadku ściągaczy można nałożyć na nie ochraniacze w postaci tub lub rurek z tworzywa sztucznego, ochraniającego przed przetarciem materiał żagla lub zabrudzeniem smarem ze ściągaczy;

- należy upewnić się że liny relingów są pozbawione wszelkiego typu zadziorów i wystających zaczepów innych niż karabińczyki;

- liny relingów mające kontakt z powierzchnią żagli przednich powinny być bez zabrudzeń. Dobrym rozpuszczalnikiem dla lin pokrytych z zewnątrz osłoną winylową jest aceton;

- szczególnie ważne są końce salingów, które powinny posiadać plastikowe osłony;

- upewnić się że stalowe fały nie mają żadnych "zadziorów" w postaci przerwanych prętów w wiązce, które mogłyby przetrzeć lub rozedrzeć żagiel;

- wszystkie zabezpieczenia (osłony) na takielunku wykonać w taki sposób aby były one skuteczne nie tylko w momencie pływania pod żaglami, ale również podczas ich stawiania i opuszczania;

- dobrą praktyką pozwalającą zachować żagle w odpowiedniej czystości, jest mycie pokładu przed każdym sobotnio-niedzielnym pływaniem. W praktyce robi się to z reguły przy klarze sprzętu po pływaniu i jeśli pokład jest brudny do dobrze jest robić to po każdym pływaniu, korzystając z czystej wody i typowych detergentów w przypadku silnych zabrudzeń. Należy pamiętać że używanie detergentów jest szkodliwe dla środowiska naturalnego i powinno się ich używać w ostateczności i w niewielkich ilościach;

- miejsca w których pojawia się efekt korozji aluminium, mające kontakt z żaglem, powinny być co pewien czas oczyszczone i wypolerowane.


ODPOWIEDNIE UŻYTKOWANIE ŻAGLI NA POKŁADZIE JACHTU

- należy upewnić się że osprzęt na jachcie jest całkowicie dopasowany (zgrany) z żaglami, dla przykładu:

róg szotowy grota nie powinien sięgać zbyt daleko po bomie, co może spowodować że ekstremalnie duże obciążenia będą przenoszone przez pierwszy od dołu pełzacz liku przedniego. Podobnie, róg halsowy nie powinien sięgać zbyt wysoko lub zbyt do tyłu w stosunku do podcięcia grota w tym rogu. Prowadzi to do uszkodzenia likliny lub pełzaczy w pobliżu. Takiej sytuacji można uniknąć przez poprawne przywiązanie remizki do okucia łączącego bom z masztem i nie przeciągania grota na fale. Na jachtach regatowych problem ten odnosi się bardziej do trymowania żagli;

listwy w żaglach powinny być dopasowane do długości i szerokości kieszeni. Najlepsze są plastikowe, laminowane o odpowiedniej sztywności (co jest problemem samym w sobie - więc o tym może przy innej okazji). Szerokość listwy nie powinna być zbyt duża, gdyż może się ona wówczas klinować w kieszeni i przecierać materiał przy częstym wkładaniu i wyjmowaniu. Długość listwy powinna być taka, aby w kieszeni pozostawała pod lekkim napięciem w kierunku liku tylnego. Ze względu na ostatnio pojawienie się różnych "patentów" mocowania listew w kieszeniach, należy w każdym przypadku kontaktować się z producentem żagli w celu uzyskania informacji na temat sposobu obsługi danego "systemu". Jedno jest pewne: listwa nie może pozostawać luźna w kieszeni i musi bezwzględnie dochodzić do samego końca liku tylnego;

złamana listwa powinna być natychmiast wyjęta (jeszcze na wodzie w czasie pływania) gdyż może to doprowadzić przy silniejszym wietrze do przedarcia żagla przez złamany koniec. Po pływaniu wymienić listwę na nową. Jeśli zdarzy się to z dala od "cywilizowanego świata", mając do dyspozycji szeroką taśmę, okleić złamane końce w taki sposób aby długość listwy nie zmieniła się i pozostawić listwę w kieszeni żagla;

pływanie bez listew jest najszybszą drogą do jego zniszczenia - najpierw kształtu a później własności mechanicznych materiału;

w przypadku żagli laminowanych przy pierwszym postawieniu żagli, powinny zostać zaznaczone miejsca styków powierzchni z salingami i kolumnami relingów, a następnie przyklejone odpowiednie łaty materiału typu PSA (Pressure Sensitive Adhesive) w tych miejscach. Najlepiej gdy wykona to żaglomistrz.


- nie używać żagli w ekstremalnie silno-wiatrowych warunkach. Należy upomnieć się u swojego żaglomistrza o zakres wiatrów dla swoich poszczególnych żagli - lub podawać taką informację w momencie zamawiania żagli na żaglowni;

- żagle wykonane z materiałów laminowanych są generalnie bardziej czułe na napięcie fału niż żagle wykonane z tradycyjnych materiałów (dakron). Odpowiednio do zaprojektowanego kształtu jaki jest wbudowany w żagiel, tylko średnie napięcie fału jest wymagane, wystarczające do usunięcia poziomych zmarszczek. Zbyt duże napięcie fału może zniekształcić zaprojektowany kształt i rozciągnąć monofilm w laminowanym materiale;

- wskazane jest aby pierwszych kilka godzin "żagiel laminowany" używany był na wietrze słabszym niż ten na który został zaprojektowany. Czas ten pozwoli składnikom laminatu na rozciągnięcie się i dopasowanie, w celu zagwarantowania optymalnego wytrymowania się i przedłużenia czasu pracy. Przy żeglowaniu kursami ostrymi, unikać przebierania żagla do czasu aż uzyska właściwy trym;

- nie pływać z żaglami w łopocie, bez potrzeby lub na silniku;

- refować żagle tak szybko jak dyktują to warunki pogodowe. Zbyt duża powierzchnia ożaglowania powoduje od pewnego momentu tylko większy przechył i dryf jachtu bez dodatkowej siły ciągu, a przy okazji niepotrzebne obciążenie żagli;

- nie należy dopuszczać do sytuacji gdy baksztagi lub nie używane fały uderzają o żagle. Fały należy lekko naciągnąć i zaknagować. W porcie dobrym zwyczajem jest odciągnięcie fałów od masztu i podwiązanie ich krawatami do want. Zapobiega to hałaśliwemu uderzaniu fałów o maszt, czego efektem jest metaliczny głośny łoskot. Nawet jeden taki fał może zaowocować nieprzespaną nocą na wszystkich jednostkach cumujących w zacisznej z pozoru marinie. Jeśli żagle przednie zawadzają o baksztagi lub salingi, należy podciąć im lik tylny tworząc go bardziej ugiętym (oczywiście na żaglowni - a nie własnoręcznie);

- nie należy "nosić" żagla przedniego, który przeżaglowuje jacht, nawet wtedy gdy siła wiatru jest niższa niż graniczna dla danego żagla - w takiej sytuacji można zmienić żagiel na mniejszy lub częściowo go zrolować;

- nie przeciągać grota poza opaski ograniczające na bomie i maszcie. Pionowe zmarszczki wzdłuż liku przedniego podczas żeglowania przy słabym wietrze są wyraźnym wskaźnikiem zbyt dużego napięcia w tym liku generowne przez zbyt mocny naciąg fału. Generalnie, należy stosować napięcie liku przedniego eliminujące poziome zmarszczki na żaglu;

- to samo dotyczy regulacji liku dolnego w grocie. Wybierać regulacje liku dolnego (w rogu halsowym lub szotowym) tylko tyle aby wyeliminować pionowe zmarszczki w żaglu;

- nie wybierać zbyt mocno trymlinki liku tylnego. Trymlinkę należy wybierać tylko do momentu usunięcia trzepotania liku tylnego, zwracając uwagę że jeśli wiatr na akwenie po którym żeglujemy słabnie to należy trymlinkę poluzować. Trymlinki nie powinno się wiązać na stałe - do tego celu służy knaga zaciskowa na pasie likliny liku dolnego lub tylnego aby czynność tę można było wykonywać szybko i łatwo;

- w przypadku żagli przednich "zachodzących na grota", często istnieje możliwość trymowania żagla tak mocno że dochodzi do kontaktu pomiędzy likiem tylnym a końcami salingów. Należy wówczas zwrócić uwagę na zjawisko polegające na tym, zwłaszcza w dni z silniejszymi podmuchami, że żagiel dobrany na odległość jednego centymetra od salingu po osłabnięciu wiatru dotknie go;

- w momencie wykonywania zwrotu przez sztag, należy luzować szot zawietrzny dostatecznie wcześnie przed przejściem dziobu linii wiatru aby uniknąć zahaczania liku tylnego (lub co gorsza powierzchni żagla) o saling;

- przed złożeniem lub zrolowaniem grota na bomie po skończonym pływaniu, zluzować regulacje liku dolnego tak aby żagiel nie pozostawał napięty;

- jeśli żagiel przedni rolujemy na rolerze tylko częściowo w celu zmniejszenia jego powierzchni, to należy pamiętać aby nowo utworzony lik przedni przechodził przez oznaczone miejsca wzmocnień na liku dolnym i tylnym oraz odpowiednio przestawić bloczki szotów na pokładzie;

- nie należy rolować żagli przednich zbyt ciasno, co może spowodować pofałdowania i powstrzymywać przewietrzanie się żagla (schnięcie). Należy unikać zmarszczek i fałd przy liku przednim wynikającym z napięcia fału podczas rolowania;

- w przypadku rolowanego żagla przedniego, zluzować należy fał przed zrolowaniem żagla i opuszczeniem jachtu na jakiś czas. Nie jest to konieczne jeśli rolujemy żagiel na bardzo krótko np. na wodzie;

- po skończonym pływaniu, założyć pokrowiec na grota pozostawionego na bomie, (uchroni go to przed niszczącym działaniem promieniowania UV). Podobnie, w przypadku przedniego żagla rolowanego powinno się stosować materiały dodatkowe (UV) obszywające lik dolny i tylny;

- suszyć żagle przed zdjęciem ich z jachtu na jakkolwiek długi okres czasu. Jedną z metod jest rozwieszenie żagla w głównej kabinie i forpiku tak aby powietrze mogło cyrkulować (jeśli pada deszcz lub nie mamy czasu czekać by wysuszyć żagiel na zewnątrz). Można również suszyć żagle przez luźne pozostawienie w łopocie, a w przypadku grota wyjąć z likszpary bomu. Uważać na ostre elementy takielunku i łódki cumujące obok. Jest to sposób niewskazany w przypadku żagli spinakerowych, gdyż mogą łatwo ulec porwaniu na takielunku;

- należy unikać niepotrzebnego eksponowania żagli na działanie promieniowania UV. Jeśli istnieje taka możliwość to żagle należy suszyć w hangarze (w cieniu).


OBSŁUGA ŻAGLI POZA JACHTEM

Mycie
Żagle które używane są często lub w silnowiatrowych warunkach, powinny być myte na końcu każdego sezonu. Preferowane jest aby robił to lokalny żaglomistrz. Jeśli jest to niemożliwe, namoczyć żagiel w roztworze wody z mydłem na kilka godzin, a następnie spłukać czystą wodą. Upewnić się że są całkowicie suche przed złożeniem. Jeśli żagiel jest szczególnie brudny, dodać małą ilość środka wybielającego do wody przed namydlaniem. Brudne plamy mogą być lekko szczotkowane. Żagle laminowane powinny być płukane czystą wodą, suszone i rolowane. Nie próbować ich namaczać lub szczotkować. Jeśli żegluje się na wodach morskich to żagle należy spłukiwać czystą, słodką wodą po każdym pływaniu.

Usuwanie zabarwień na żaglu
Krew i pleśń - namoczyć zabarwiony obszar w łagodnym roztworze wybielacza (lub wody z 1% chlorem np. Clorox -5%) na dwie godziny a następnie lekko szczotkować i spłukać dużą ilością czystej wody. W przypadku silnych plam stosować krótkotrwale wybielacze o większym stężeniu chloru (do 15%). Świeże plamy krwi można od razu zmyć czystą wodą.
Olej, tłuszcz, smoła - z reguły takie plamy są nieusuwalne. Nałożyć na zaplamioną powierzchnię rozpuszczalnik organiczny (np. tri lub tetra), przecierając regularnie szmatą, aż odbarwienie stanie się jaśniejsze, wówczas szczotkować mieszaniną rozpuszczalnika i detergentu a następnie zmyć ciepłą wodą.
Rdza - również są to plamy trudnouswalne. Przemywać plamy rozpuszczalnikiem lub silnym wybielaczem i spłukiwać czystą wodą,

Przechowywanie żagla
Każdy żagiel powinien być złożony lub zrolowany (zwłaszcza żagle laminowane) w sposób zapewniający uniknięcie ostrych załamań. Żagle powinny być przechowywane w czystych, dobrze wentylowanych pomieszczeniach. Zawilgocenie może spowodować rozwój pleśni na żaglach. Sama pleśń nie ma ujemnego wpływu na własności mechaniczne materiału, ale powoduje że widoczne są brzydkie plamy, które mogą okazać się trudne do usunięcia.

Rolowanie żagla
Zawsze gdy żagle są złożone, nitki materiału i pokrycie wykańczające materiału ulegają zmęczeniu materiałowemu. Zwłaszcza włókna węglowe i aramidowe są czułe na zginanie. Rolowanie żagla minimalizuje ten problem. Grota zaczyna się rolować od punktu w 1/3 wysokości żagla od głowicy. Taka technika pozwala na uniknięcie zagięć pochodzących od sztywnej głowicy. Można pozostawić listwy w żaglu, ale trzeba upewnić się że układają się prostopadle do kierunku rolowania. Jeśli fok ma stalówkę w liku przednim, to powinien być rolowany od głowicy w kierunku liku dolnego. Fok bez stalówki należy rolować w taki sam sposób jak grot. Zawsze należy starać się rolować żagiel na, lub w pobliżu jachtu, tak aby uchronić go od przenoszenia luźno, zmiętego itp. Jeśli trzeba złożyć żagiel do transportu, rozłożyć go należy od razu po dojechaniu na miejsce i zrolować.

Składanie żagla
Jeśli konieczne jest spakowanie żagla, składać go należy luźno i przechowywać w obszernych rozmiarów, podłużnej torbie. Żagiel składany jest równolegle, zaczynając od liku dolnego w kierunku rogu fałowego w kawałkach po ok.60-70 cm. Należy starać się przy wielokrotnym składaniu żagla aby zagięcia wypadały w innych miejscach. Takie zagięcia destrukcyjnie działają na impregnat tkaniny, szczególnie jeśli jest to tkanina z tzw. twardym wykończeniem. Zwrócić szczególną uwagę na żagle o oknami wykonanymi z monofilmu. Istnieją dwa rodzaje monofilmów: "miękkie" i "sztywne". Zwłaszcza te drugie powinny być chronione przed zagięciami. Można tego uniknąć poprzez takie układanie kolejnych fałd składanego żagla, że całe okno wypada na płaskiej części bez zagięć i takiemu kierunkowi składania należy podporządkować tę czynność.


POWRÓT DO PRODUCENTA ŻAGLI

Jest bardzo ważne dla żywotności żagla aby powrócił do żaglowni raz w roku dla sprawdzenia, do wykonania niezbędnych napraw i wyczyszczenia z dokładnym wysuszeniem. Taka praktyka doda kilka lat "życia" i pozwoli utrzymać żagle w dobrej formie. Wykonanie tej czynności po sezonie, na jesieni, jest o tyle pewniejsze że uchroni przed nieodwracalnymi szkodami, które mogą powstać w okresie zimowego składowania żagli. Pozwoli uniknąć długiego wyczekiwania na tego typu usługę w gorącym na żaglowni okresie wiosennym.